Հայաստանը գտնվում է խաչմերուկի վրա, որտեղից պետք է ընտրել՝ լինելու է տարածաշրջանային քաղաքականության սուբյեկտ, որը սահմանում է կանոնները և վերահսկում է գործընթացները, թե՞ օբյեկտ, որի վրա արտաքին ուժերը իրականացնում են իրենց շահերը։ Այս հարցումն ես տեսնում իմ հայրենիքի ներկայիս իրավիճակը վերլուծելիս՝ դիտարկելով կառավարության ներկայացրած «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագիծը։
Հայաստանի իշխանությունները ներկայացնում են այս նախագիծը որպես ապագայի ռազմավարական տեսլական, որտեղ մեր երկիրը դառնում է տարածաշրջանային կապող հանգույց՝ հաղորդակցությունների բացման և շրջափակումների վերացման միջոցով։ Սա, իհարկե, գեղեցիկ և հրապուրիչ պատկեր է, սակայն քաղաքականությունը գնահատվում է ոչ թե մտադրություններով, այլ այն պայմաններով, որոնցում այն իրականացվում է։
Իրականությունը այսօր այլ է։ 2020 թվականի պատերազմից հետո Հարավային Կովկասի ուժերի հարաբերակցությունը հիմնովին փոխվեց։ 2023 թվականին Արցախի հայկական ներկայությունը փաստացի դադարեց, իսկ Ադրբեջանը, Թուրքիայի հետ իր ռազմավարական համագործակցությունը խորացնելով, ամրապնդեց իր դիրքերը։ Այս պայմաններում «խաչմերուկի» մասին խոսելը պահանջում է ոչ թե հնարավորությունների, այլ սահմանափակումների ճշգրիտ հաշվարկ և իրականության ըմբռնում։
«Խաղաղության խաչմերուկը» ենթադրում է ոչ միայն ճանապարհների հատում, այլ դրանց նկատմամբ լիակատար վերահսկողություն, կանոններ սահմանելու կարողություն և անվտանգությունը ապահովելու հստակ մեխանիզմներ։ Եթե պետությունը չունի բավարար ինստիտուցիոնալ կայունություն և պաշտպանական հստակ հաշվարկ, խաչմերուկը վերածվում է տարանցիկ տարածքի, որտեղ արտաքին ուժերը որոշում են հիմնական իրադարձությունների հունը։
Այսօր Հայաստանը ակտիվ բանակցություններ է վարում տարբեր միջազգային հարթակներում՝ ներառյալ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի մասնակցությամբ, վերաիմաստավորելով իր հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ և իր դերակատարությունը Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությունում։ Թեև արտաքին քաղաքականության շտկումը բնական և անհրաժեշտ գործընթաց է, այն չի կարող փոխարինել հստակ ձևակերպված ազգային ռազմավարությանը։
Կայուն խաղաղությունը կառուցվում է ոչ թե միայն փաստաթղթերի, այլ իրավական ամրագրումների, փոխադարձ պարտավորությունների, ուժային հավասարակշռության և վստահելի երաշխիքների վրա։ Իրականում, հակադրությունը ոչ թե խաղաղության և պատերազմի միջև է, այլ պատրանքի և պատասխանատվության միջև։
Պատրանքը համոզվածությունն է, որ տնտեսական ինտեգրացիան ինքնին կլուծի անվտանգային խնդիրները։ Պատասխանատվությունը՝ դա գիտակցումն է, որ նախ անհրաժեշտ է ամրապնդել ինստիտուտները, վերակառուցել պաշտպանական կարողությունները և ձևակերպել հստակ ազգային օրակարգ, և միայն հետո աշխարհագրական դիրքը վերածել իրական առավելության։
Հայաստանը այսօր իսկապես գտնվում է խաչմերուկում՝ տարածաշրջանային քաղաքականության սուբյեկտ լինելու և օբյեկտ դառնալու միջև, վերականգնման և զարգացման ռազմավարության և գոյատևման մարտավարության միջև։ Այս գիտակցմամբ մենք մոտենում ենք առաջիկա ընտրություններին։ Ընտրությունը լինելու է ոչ թե անհատների, այլ պետության որակի մասին, ոչ թե հռետորաբանության, այլ ռազմավարության մասին, ոչ թե արագ լուծումների խոստումների, այլ երկարաժամկետ պատասխանատվության մասին։
Մեր որոշումներից է կախված՝ այս խաչմերուկը կդառնա փլուզման կետ, որտեղ արտաքին շահերը կիրականացվեն ներքին թուլության հաշվին, թե՞ նոր սկզբի կետ, որտեղ պետությունը կկարողանա վերահսկել գործընթացները և ձևավորել սեփական օրակարգը։ Այս ընտրությունները պարզապես քաղաքական հերթական փուլ չեն. դրանք սահմանագիծ են՝ պատրանքների և պատասխանատվության միջև։ Նրանք հասունության մասին են։ Իսկ պետական հասունությունը ձևավորվում է քաղաքական կամքով, արդյունավետ և հավասարակշռող ինստիտուտներով և գիտակցված հասարակական ընտրությամբ։
Խաչմերուկը կարող է դառնալ խաղաղության խորհրդանիշ միայն այն դեպքում, երբ մենք ինքներս որոշենք՝ որ ճանապարհով ենք գնալու։
